Arassa howa, suw we sagdyn toprak, ýaşaýşy dowam etdirmek üçin Ýeriň dört esasy sebitinde özara täsirleşýän ekosistemalaryň işlemeginiň aýrylmaz bölegidir. Şeýle-de bolsa, zäherli pestisid galyndylary ekosistemalarda hemme ýerde bar we köplenç toprakda, suwda (gaty we suwuk) we daşky gurşaw howasynda ABŞ-nyň Daşky gurşawy goramak agentliginiň (EPA) standartlaryndan ýokary derejede duş gelýär. Bu pestisid galyndylary gidrolizden, fotolizden, oksidlenmeden we biodegradasiýadan geçýär, netijede olaryň esasy birleşmeleri ýaly umumy bolan dürli özgeriş önümleri emele gelýär. Mysal üçin, amerikanlylaryň 90% -iniň bedeninde azyndan bir pestisid biomarkeri (başlangyç birleşme we metabolit) bar. Bedende pestisidleriň bolmagy, esasanam çagalyk, ýetginjeklik, göwrelilik we garrylyk ýaly durmuşyň ejiz tapgyrlarynda adam saglygyna täsir edip biler. Ylmy edebiýat pestisidleriň uzak wagtlap daşky gurşawa (ýabany tebigata, biodürlülige we adam saglygyna) uly zyýanly täsirleriniň (meselem, endokrin bozulmalary, rak, reproduktiw/dogum meseleleri, neýrotoksiklik, biodürlüligiň ýitmegi we ş.m.) bardygyny görkezýär. Şeýlelik bilen, pestisidlere we olaryň PD-lerine duçar bolmak, endokrin ulgamyna täsir etmek bilen birlikde, saglyga zyýanly täsir edip biler.
ÝB-niň endokrin bozulmalary boýunça bilermeni (merhum) Dr. Teo Kolborn 50-den gowrak pestisid işjeň maddalaryny endokrin bozulmalary (ED) hökmünde klassifikasiýa etdi, şol sanda ýuwujy serişdeler, dezinfeksiýa serişdeleri, plastmassalar we insektisidler ýaly öý hojalyk önümlerindäki himiki maddalar. Barlaglar endokrin bozulmalarynyň atrazin we 2,4-D gerbisidleri, öý haýwanlaryna garşy insektisid fipronil we önümçilikden alynýan dioksinler (TCDD) ýaly köp pestisidlerde agdyklyk edýändigini görkezdi. Bu himiki maddalar bedene girip, gormonlary bozup, ýaramaz ösüşe, kesellere we köpeliş meselelerine sebäp bolup biler. Endokrin ulgamy mäzlerden (galyndy mäzleri, jyns bezleri, böwreküsti mäzleri we gipofiz) we olaryň öndürýän gormonlaryndan (tiroksin, estrogen, testosteron we adrenalin) ybarat. Bu mäzler we olaryň degişli gormonlary haýwanlaryň, şol sanda adamlaryň ösüşini, ösüşini, köpelmegini we özüni alyp barşyny dolandyrýar. Endokrin bozulmalary dünýäniň dürli künjegindäki adamlara täsir edýän yzygiderli we ösýän meseledir. Netijede, tarapdarlar syýasatyň pestisidleri ulanmaga has berk düzgünleri ornaşdyrmalydygyny we pestisidleriň täsiriniň uzak möhletli täsirleri boýunça barlaglary güýçlendirmelidigini öňe sürýärler.
Bu gözleg pestisidleriň dargadylmagynyň önümleriniň özleriniň esasy birleşmelerinden has zäherli ýa-da has täsirlidigini ykrar edýän köp sanly gözlegleriň biridir. Bütin dünýäde piriproksifen (Pyr) çybynlara garşy göreşmek üçin giňden ulanylýar we Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy (BSGG) tarapyndan içimlik suw gaplarynda çybynlara garşy göreşmek üçin tassyklanan ýeke-täk pestisiddir. Şeýle-de bolsa, ýedi TP Pyr-iň diýen ýaly ählisiniň ganynda, böwreklerinde we bagyrda estrogeni ýok ediji işjeňligi bar. Malation nerw dokumalarynda asetilholinesterazanyň (AChE) işjeňligini basyp ýatyrýan meşhur insektisiddir. AChE-niň basylyp saklanmagy beýni we myşsalaryň işlemegi üçin jogapkär himiki neýrotransmitter bolan asetilholiniň toplanmagyna getirýär. Bu himiki toplanma käbir myşsalaryň gözegçiliksiz çalt gyjyklamalary, dem alyş paralizi, konwulsiýalar ýaly ýiti netijelere getirip biler we adatdan daşary ýagdaýlarda asetilholinesterazanyň basylyp saklanmagy spesifik däl bolup, malationyň ýaýramagyna getirýär. Bu ýabany tebigat we jemgyýetçilik saglygy üçin çynlakaý howp döredýär. Gysgaça aýdylanda, gözleg malationyň iki TP-siniň gen ekspresiýasyna, gormonlaryň bölünip çykmagyna we glýukokortikoid (uglewodlar, belok, ýag) metabolizmine endokrin taýdan täsir edýändigini görkezdi. Pestisid fenoksapro-etiliň çalt dargamagy gen ekspresiýasyny 5,8–12 esse artdyrýan we estrogen işjeňligine has uly täsir edýän iki sany ýokary zäherli TP-niň emele gelmegine getirdi. Ahyrsoňy, benalaksiliň esasy TF-si daşky gurşawda esasy birleşmeden has uzak wagtlap saklanýar, estrogen reseptorynyň alfa antagonisti bolup durýar we gen ekspresiýasyny 3 esse güýçlendirýär. Bu gözlegdäki dört pestisid alada döredýän ýeke-täk himiki maddalar däldi; başga-da köp sanly pestisidler zäherli dargama önümlerini hem öndürýär. Gadagan edilen pestisidleriň köpüsi, köne we täze pestisid birleşmeleri we himiki goşmaça önümler adamlary we ekosistemalary hapalaýan zäherli umumy fosfory bölüp çykarýar.
Gadagan edilen DDT pestisid we onuň esasy metaboliti DDE ulanylmagy bes edilenden soň onlarça ýyllap daşky gurşawda galýar, ABŞ-nyň Daşky gurşawy goramak agentligi (EPA) himiki maddalaryň kabul ederlik derejeden ýokary konsentrasiýalaryny anyklady. DDT we DDE beden ýagynda ereýär we ýyllarboýy saklanýar, DDE bolsa bedende has uzak wagt galýar. Keselleriň öňüni alyş merkezleri (CDC) tarapyndan geçirilen gözlegde DDE-niň gözlege gatnaşyjylaryň 99 göteriminiň bedenine zeper ýetirendigi anyklandy. Endokrin bozulmalary ýaly, DDT-niň täsiri diabet, irki menopauza, sperma sanynyň azalmagy, endometrioz, dogabitdi anomaliýalar, autizm, D witamini ýetmezçiligi, Hodgkin däl limfoma we semizlik bilen baglanyşykly töwekgelçilikleri artdyrýar. Şeýle-de bolsa, gözlegler DDE-niň öz ene birleşmesinden has zäherlidigini görkezdi. Bu metabolit köp nesil saglyk täsirlerine eýe bolup, semizlige we diabete sebäp bolup biler we birnäçe nesilde süýt mäziniň rak keseliniň ýaýramagyny üýtgeşik derejede artdyrýar. Malation ýaly organofosfatlar ýaly käbir köne nesil pestisidler Ikinji Jahan urşunyň nerw agenti (Agent Orange) bilen birmeňzeş birleşmelerden ýasalýar, bu bolsa nerw ulgamyna ýaramaz täsir edýär. Köp iýmitlerde gadagan edilen antimikrob pestisid bolan triklosan daşky gurşawda saklanyp galýar we hloroform we 2,8-dihlordibenzo-p-dioksin (2,8-DCDD) ýaly kanserogen dargama önümlerini emele getirýär.
Glifosat we neonikotinoidler ýaly "indiki nesil" himiki maddalar çalt täsir edýär we çalt dargaýar, şonuň üçin olaryň toplanmagy ähtimallygy az. Şeýle-de bolsa, barlaglar bu himiki maddalaryň pes konsentrasiýalarynyň köne himiki maddalara garanda has zäherlidigini we birnäçe kilogram az agram talap edýändigini görkezdi. Şonuň üçin bu himiki maddalaryň dargama önümleri meňzeş ýa-da has agyr toksikologik täsirleri döredip biler. Barlaglar gerbisid glifosatyň gen ekspresiýasyny üýtgedýän zäherli AMPA metabolitine öwrülýändigini görkezdi. Mundan başga-da, denitroimidakloprid we dekanotiakloprid ýaly täze ion metabolitleri süýdemdirijiler üçin degişlilikde esasy imidaklopridden 300 we ~200 esse has zäherlidir.
Pestitsidler we olaryň TF-leri ýiti we ölüm howpundan pes zäherliligiň derejesini ýokarlandyryp, görnüşleriň baýlygyna we biodürlülige uzak möhletli täsir edip biler. Geçmişdäki we häzirki zamandaky dürli pestisidler daşky gurşawyň beýleki hapalaýjylary ýaly hereket edýär we adamlar şol bir wagtyň özünde bu maddalara sezewar bolup bilerler. Köplenç bu himiki hapalaýjylar has agyr bilelikdäki täsirleri döretmek üçin bilelikde ýa-da sinergetiki hereket edýär. Sinergiýa pestisid garyndylarynda umumy mesele bolup, adamlaryň, haýwanlaryň saglygyna we daşky gurşawa zäherli täsirleri pes baha berip biler. Netijede, daşky gurşaw we adam saglygy üçin häzirki töwekgelçilik bahalandyrmalary pestisid galyndylarynyň, metabolitleriň we beýleki daşky gurşaw hapalaýjylarynyň zyýanly täsirlerini örän pes baha berýär.
Endokrin beze zyýan ýetirýän pestisidleriň we olaryň dargadyjy önümleriniň häzirki we geljekki nesilleriň saglygyna edip biljek täsirini düşünmek örän möhümdir. Pestisidleriň döredýän keselleriniň etiologiýasy, şol sanda himiki täsirleriň arasyndaky çaklap boljak wagt gijikmeleri, saglyga täsirleri we epidemiologiki maglumatlar gowy düşünilmeýär.
Pestisidleriň adamlara we daşky gurşawa täsirini azaltmagyň bir usuly organiki önümleri satyn almak, ösdürmek we saklamakdyr. Köp sanly barlaglar doly organiki iýmitlenmäge geçende, peşewdäki pestisid metabolitleriniň derejesiniň ep-esli peselýändigini görkezdi. Organiki ekerançylygyň himiki taýdan intensiw ekerançylyk tejribelerine zerurlygy azaltmak arkaly saglyk we daşky gurşaw üçin köp peýdasy bar. Pestisidleriň zyýanly täsirini dikeltmek üçin organiki tejribeleri kabul etmek we iň az zäherli zyýankeşlere garşy göreş usullaryny ulanmak arkaly azaltmak mümkin. Pestisidsiz alternatiw strategiýalaryň giňden ulanylmagyny göz öňünde tutup, öý hojalyklary we oba hojalyk senagat işgärleri bu tejribeleri howpsuz we sagdyn gurşaw döretmek üçin ulanyp bilerler.
Ýerleşdirilen wagty: 2023-nji ýylyň 6-njy sentýabry